Geplaatst in: Erfgoed, Artikelen

Wat is familie? De sociaal-culturele kenmerken van Chinese families in Nederlands-Indië

Pai Pai
Foto: Onbekend. Twee zusjes die hun voorouders vereren voor een altaar

Op een willekeurige bruiloft of bij elke aankomst in Indonesië begint mijn moeder altijd uit te leggen wie familie is van ons en hoe ze gerelateerd zijn aan zowel ons als aan elkaar. Dat gesprek eindigt meestal met: “Euh, Ma, ik was je al kwijt bij … [de tweede naam die ze noemde]”. En hoewel ik ze allemaal een warm hart toe draag, kan ik niet altijd onthouden hoe ze familie zijn van ons. Het is voor de meeste mensen wel duidelijk dat familie een belangrijke rol speelt in de Aziatische maatschappij, maar hoe zat dat vroeger in Nederlands-Indië bijvoorbeeld? In het boek Indonesische Chinezen in Nederland gaan de schrijvers in op de sociaal-culturele kenmerken van de Chinezen in Nederlands-Indië en kijken ze naar groepen mensen die zichzelf ‘familie’ noemen en hoe zich dat uit in de maatschappij.

De verschillende families

Van oudsher neemt in China de familie een centrale rol in. Het Westerse begrip van het gezin (vader, moeder en kinderen) kent men hier niet. Vaak omvat het familiebegrip in China meerdere gezinnen. Welke gezinnen tot de familie behoren is echter niet eenduidig bepaald. Er valt onderscheid te maken tussen: 1) de samenwonende, 2) de economische, 3) de traditionele en 4) de religieuze families. Deze indeling is gemaakt door Ong Eng Die (1943) en lijkt nog altijd relevant. Hij definieerde de samenwonende familie als ‘die dezelfde grond bewerken en zodoende een economische eenheid vormen’en de economische familie als ’wier inkomsten ten bate of ten laste komen van dezelfde familie’. Tenslotte is er ook de traditionele familie, dit zijn familieleden die zich op basis van het saamhorigheidsgevoel aan elkaar verbonden voelen. En de Religieuze familie, die zich verbonden voelen doordat ze dezelfde voorouders vereren.

De vrouw

Kijkend naar de rol van de vrouw zijn de meningen in de literatuur nog verdeeld. Waarbij de een zegt dat de vrouw een lager wezen is, refereert een andere bron naar de centrale rol die een vrouw heeft in de samenleving.* In beide gevallen wordt de functie van de vrouw wel gezien als het voortbrengen van nakomelingen en dan bij voorkeur mannelijke. Wanneer het in Nederlands-Indië niet mogelijk was om binnen een huwelijk voor een mannelijke nakomeling te zorgen, dan werd het verwacht om dit via een bijvrouw alsnog te realiseren.

Familie en geloof

Een ander aspect in een familie is de voorouderverering (goed woord als je ooit klinkers over hebt Scrabble). Dit vormt ook de basis voor de religieuze familie. De leer van Confucius is vooral gericht op het aardse bestaan en voorouderverering wordt gezien als een wens aan de goden en de voorouders om het leven op aarde gunstig te beïnvloeden. Zo hadden de meeste Chinezen in Nederlands-Indië wel een altaar in het huis staan waar offers werden gebracht aan de voorouders.

Westerse opvattingen

Kinderen uit Chinese families die onderwijs krijgen aan een Hollandse school, krijgen ook te maken met Westerse opvattingen. Dit verandert de manier waarop een samenwonende familie zich vormt. Het is in Nederlandse-Indië daarom niet meer gebruikelijk om met vijf generaties in één huis te wonen. Ze blijven wel bij elkaar in de buurt wonen, hiermee wordt het nog steeds mogelijk om in economische zin wel een familie te vormen.

Nakomelingen

Verder is een familie ook een manier om het Chinese ras voort te laten bestaan. Wanneer een gezin kinderloos is en een ander gezin binnen de familie een meervoud aan kinderen heeft gebeurde het meer dan eens dat er een kind werd gegeven aan het kinderloze gezin.

Verbondenheid
Er zijn nog opvallend veel gebruiken en ideeën hetzelfde. Zo heeft mijn moeder nog steeds een altaartje in huis staan en is het buurmeisje dat al bijna dertig jaar niet meer naast me woont ook gewoon familie. Naar mijn idee heeft het ruime begrip van ‘de familie’ vooral een goede sociale basis tot gevolg en zou ik misschien de volgende keer toch iets beter op moeten letten.

Rijkschroeff, B. R., Tjaij, P. T. G., & Verlaan, A. (2010). Indonesische Chinezen in Nederland.
Ong Eng Die (1943) Chineezen in Nederlandsch-Indië: sociografie van een Indonesische bevolkingsgroep. Assen: van Gorcum.

(*) Hierbij wordt gerefereerd naar twee bronnen:
1) Segers, A. (1939). China, het volk. Dagelijks leven en ceremoniën. Antwerpen: De Sikkel.
2) Hung Ming (1924). Der Geist des Chineschen Volkes. Jena: E. Diederichs

Tagged: Chinezen, economische, familie, Nederlands-Indie, religieuze, traditionele

Verder lezen

Menu