Op 14 december 1904 doopte de Nederlandse jezuïet Franciscus van Lith 171 inwoners van het dorp Sendang Sono in Midden-Java. Dat moment wordt beschouwd als de geboorte van de katholieke kerk onder de Javanen. Van Lith had er bijna tien jaar voor nodig gehad.
Van Lith (Oirschot, 1863 – Semarang, 1926) arriveerde in 1896 in Java. Hij vestigde zich in het dorp Semampir bij Muntilan, aan de voet van de Merapi, en begon met wat hij zelf omschreef als een missie op Javaanse voorwaarden. Hij bestudeerde intensief de Javaanse taal, cultuur en het inheemse religieuze stelsel Kejawen. Zijn overtuiging was dat katholicisme alleen wortel kon schieten als het aansloot bij wat er al was, niet als vervanging van de Javaanse cultuur, maar als verdieping ervan. Hij liet gamelanmuziek toe in de liturgie, zette gebeden en liederen om in het Javaans, en koos als bedevaartplaats Sendangsono, een plek die al in de inheemse traditie als heilig werd beschouwd.
Van Lith bouwde in Muntilan een reeks onderwijsinstellingen die open stonden voor alle Javanen, ongeacht geloof of stand: een Normaalschool (1890), een Kweekschool voor onderwijzers (1904) en een opleiding voor schoolhoofden (1906). De Kweekschool begon met 107 leerlingen, van wie 32 niet-katholiek waren. Het was, in de context van koloniaal Indië, een opvallende keuze: zendingsscholen sloten doorgaans aan bij bekeringslogica, Van Lith bood onderwijs ook aan wie het geloof niet aannam.
Die aanpak was politiek niet onomstreden. Koloniale bestuursambtenaren keken met argwaan naar een missionaris die Javanen voor Nederlandse universiteiten selecteerde en die in 1918 zitting nam in de Commissie tot Herziening van de Staatsinrichting van Nederlandsch-Indië. Dit was een commissie die de toekomst van de kolonie moest bestuderen. Van Lith koos daarin expliciet de kant van de Javanen. In scherpe bewoordingen hekelde hij de houding van Nederlanders in Indië: het koloniale systeem was in zijn ogen een voortzetting van de VOC-handelslogica, en ook katholieke Nederlanders maakten er mede profijt van.
Uit zijn school kwamen prominente Indonesiërs voort, onder wie Albertus Soegijapranata, die in 1940 de eerste inheemse katholieke bisschop van Indonesië werd en later nationaal held zou worden. Ook Indonesische politici als Ignatius Joseph Kasimo en Frans Seda — beiden prominent in de onafhankelijke Indonesische staat — wortelden in Van Liths onderwijs.
Van Lith overleed op 9 januari 1926 in Semarang en werd begraven op de jezuïetenbegraafplaats in Muntilan. Paus Johannes Paulus II verwees bij zijn bezoek aan Yogyakarta in 1989 uitdrukkelijk naar zijn nalatenschap.
Zijn figuur blijft ambivalent: een missionaris die de missie gebruikte om Javanen te emanciperen, maar wiens werk onlosmakelijk deel uitmaakte van een koloniaal systeem dat hij niet ten gronde afwees. Die spanning maakt hem representatief voor een bredere vraag die de hele geschiedenis van zending en missie in de archipel doorkruist: tot wiens voordeel was bekering eigenlijk bedoeld?
