Op 21 april 1879 werd Raden Adjeng Kartini geboren in Jepara, Java. Haar vader, Ario Sosroningrat, was regent van Djepara, een hoge bestuurlijke positie in dienst van het Nederlandse koloniale gezag. Die positie gaf Kartini iets wat de overgrote meerderheid van Javaanse meisjes ontzegd werd: toegang tot een Nederlandse lagere school, waar ze de taal leerde die haar later in staat stelde haar gedachten op te schrijven aan vrienden en correspondenten in Nederland.
Die brieven zijn haar nalatenschap geworden. Vanaf ongeveer 1899 correspondeerde Kartini intensief met Nederlanders die de zogenoemde ethische politiek een warm hart toedroegen: de richting in het koloniale beleid die aanstuurde op welvaart en welzijn van de Indonesische bevolking, en die rond 1901 officieel werd geïntroduceerd. Onder haar correspondenten waren Stella Zeehandelaar, een Nederlandse feministe, en J.H. Abendanon, directeur van het Departement van Onderwijs, en zijn vrouw Rosa. In haar brieven schreef Kartini scherp over koloniale ongelijkheid, de positie van Javaanse vrouwen, de verplichting tot vroeg huwelijk, en haar verlangen naar onderwijs en zelfstandigheid.
Zeven jaar na haar dood, in 1911, werden haar brieven gebundeld en in Nederland gepubliceerd onder de titel Door duisternis tot licht, samengesteld door Abendanon. De bundel sloeg in Nederland aan als document van een Javaanse vrouw die zich met verve uitsprak over onderdrukking, maar de selectie en redactie waren Abendanons werk, niet de hare. Recenter onderzoek wijst erop dat zijn keuzes de brieven kleurden en deels inperkten.
Kartini’s positie was altijd een spagaat. Ze behoorde tot de Javaanse adel, wat haar het onderwijs gaf dat ze had. Maar diezelfde adellijke positie legde haar ook beperkingen op: toen ze twaalf jaar werd, moest ze het openbare leven verlaten voor de pingitan, de traditionele afzondering van meisjes uit adellijke kringen, totdat ze zou huwen. Ze mocht jarenlang geen school meer bezoeken. Haar schriftelijke correspondentie werd haar venster op de wereld.
Haar droom om zelf een school voor inheemse meisjes te openen werd deels gerealiseerd: in 1903 opende ze in het huis van haar vader een school voor meisjes ongeacht sociale afkomst. Een jaar later, op 17 september 1904, overleed Kartini op 25-jarige leeftijd, vier dagen na de bevalling van haar eerste kind.
In april 2025 werden de brieven en het archief van Kartini opgenomen in het Memory of the World-register van UNESCO, als document van grote waarde voor de wereldgeschiedenis vanwege het beeld dat ze geven van het koloniale verleden en de positie van vrouwen in Nederlands-Indië.
Kartini is in Indonesië uitgegroeid tot een nationaal symbool. President Soekarno verklaarde haar geboortedag, 21 april, in 1964 tot nationale feestdag: Hari Kartini. Maar haar betekenis is meervoudig en soms tegenstrijdig. Ze was een feministe die het kolonialisme bekritiseerde vanuit haar eigen ervaringen, maar ze was ook een product van de koloniale hiërarchie die haar mogelijkheden tegelijkertijd creëerde en beperkte. Onderzoekster Leander van Voorthuizen toonde in een vergelijking tussen de brieven van Kartini en die van Aletta Jacobs aan dat Kartini in dit opzicht haar Nederlandse tijdgenoten ver vooruit was: voor Jacobs waren feminisme en kolonialisme twee gescheiden vraagstukken, voor Kartini waren ze onlosmakelijk verbonden.
