Johannes Benedictus van Heutsz werd in 1851 geboren in Coevorden en stierf in 1924 als een van de meest gevierde en meest omstreden figuren uit de Nederlandse koloniale geschiedenis. Hij was de man die de Atjeh-oorlog besliste, gouverneur-generaal van Nederlands-Indië werd en in Amsterdam een monument kreeg dat later het middelpunt zou worden van een politiek debat dat tot op vandaag niet is beslecht.
De Atjeh-oorlog duurde al bijna dertig jaar toen Van Heutsz in 1898 militair en civiel gouverneur van Atjeh werd. Eerdere commandanten hadden geprobeerd het verzet te breken via grootschalige militaire operaties vanuit versterkte linies. Het werkte niet. Van Heutsz koos, samen met zijn adviseur Christiaan Snouck Hurgronje, voor een andere aanpak: kleine, mobiele colonnes die het verzet achtervolgden tot diep in het binnenland, gecombineerd met politiek beleid dat lokale leiders probeerde te coöpteren.
De methode was effectief en meedogenloos. Dorpen werden verbrand, leiders geëxecuteerd, burgers die steun gaven aan het verzet zwaar gestraft. De koloniale historiografie noemde dit pacificatie. Atjehse bronnen spreken van terreur. De werkelijkheid omvatte beide.
Tussen 1899 en 1904 brak het georganiseerde verzet. Van Heutsz werd een nationale held in Nederland. In 1904 werd hij gouverneur-generaal, de hoogste positie in de kolonie. Zijn aanpak in Atjeh exporteerde hij naar andere delen van de archipel: Bali, Borneo, Sulawesi. Overal waar Nederlands gezag nog niet volledig was gevestigd, volgden de mobiele colonnes.
In Amsterdam werd in 1935 een monument voor hem onthuld in het Vondelpark. Na de onafhankelijkheid van Indonesië begon de discussie over wat dat monument betekende. In 1961 werd het verplaatst naar een minder prominente plek. In 2022 besloot de gemeente Amsterdam het monument definitief te verwijderen, na decennia van protest door Indonesische gemeenschapsorganisaties en historici.
Van Heutsz is niet eenvoudig te plaatsen. Hij was militair effectief, politiek slim en geloofde oprecht in de koloniale missie. Hij was ook verantwoordelijk voor grootschalig geweld tegen een bevolking die haar eigen land verdedigde. Die twee dingen bestaan naast elkaar, en juist die combinatie maakt zijn figuur zo ongemakkelijk voor een Nederland dat zijn koloniale verleden nog altijd niet volledig heeft verwerkt.
