Toen Hetty Naaijkens-Retel Helmrich in 1955 in Bandung werd geboren, kon niemand vermoeden dat ze later een van de belangrijkste chroniqueurs van het Indische verleden zou worden. Met Anak Indië – letterlijk Kinderen van Indië – voltooit ze haar levenswerk. En hoe: inmiddels hebben bijna 60.000 mensen de film gezien. Daarmee is het de meest succesvolle Nederlandse documentaire van het jaar.
“Er is zoveel Indisch erfgoed dat dreigt te vervagen,” zegt Hetty. “Ik wilde het zichtbaar maken, tastbaar, hoorbaar.”
Die drijfveer loopt als een rode draad door haar werk: van Contractpensions (2009) en Buitenkampers (2013) tot Klanken van Oorsprong (2018). Nu keert ze met Anak Indië terug naar haar wortels — naar het samengaan van culturen, naar de complexe identiteit van de Indo-Europeaan, de Molukker, de Peranakan-Chinees.
In de film komen bekende namen voorbij — Adriaan van Dis, Yvonne Keuls, Wieteke van Dort, Robin Block, Claude Vanheye, Mariëtte Hehakaya, Josias Manusiwa en Thé Tjong-Khing. Stuk voor stuk mensen met wortels in het voormalige Nederlands-Indië, wier verhalen samen een mozaïek vormen van herinnering en verlies.
Een recensent van De Volkskrant schreef:
“Met Anak Indië bewijst Hetty opnieuw dat geschiedenis niet in boeken leeft, maar in mensen. De film is een warm en soms pijnlijk portret van een gemeenschap die nog altijd zoekt naar haar plek tussen twee werelden.”
Onderwijs door Film
Hetty was ooit lerares — en dat merk je. In Anak Indië zit een bijna educatieve precisie. Aan het begin van de film toont ze een scène uit een Nederlandse quiz, waarin geen van de kandidaten weet wat het woord ‘Indo’ betekent. Adriaan van Dis reageert droogjes:
“Dat komt door het voortreffelijke niveau van ons onderwijs – we leren niets over wat we liever niet weten.”
Daarna volgt een schitterende animatie die in enkele minuten uitlegt waarom er bijna twee miljoen Nederlanders zijn met een band met het voormalige Nederlands-Indië. De film legt de verbanden bloot tussen koloniale geschiedenis, migratie, identiteit en hedendaags Nederland.
Een familieproject en een erfenis
Zoals altijd bij Scarabee Films is Anak Indië een familieproject. Haar man Joris produceerde, dochter Karlijn verzorgt distributie en educatie, zoon Jasper werkte mee achter de schermen, en zelfs de kleinkinderen duiken soms in beeld op. “Ik wil dat mijn kleinkinderen weten waar ze vandaan komen,” zegt Hetty. De film bevat uniek archiefmateriaal van haar vader en broer Anton, gefilmd in de jaren ’60 en ’70 in Indonesië, een eerbetoon aan een generatie die vaak zweeg.
Een recensie in NRC vatte het mooi samen:
“Anak Indië is niet zomaar een documentaire, maar een familiealbum dat uitgroeit tot een les in geschiedenis, identiteit en veerkracht.”
De Molukse stem
Bijzonder aan Anak Indië is dat ook de Molukse gemeenschap een prominente plek krijgt. In gesprekken met onder anderen Mariëtte Hehakaya en Josias Manusiwa wordt het gedeelde, maar vaak ook verschillende koloniale verleden belicht.
De film maakt zichtbaar hoe Indische, Molukse en Chinese gemeenschappen naast elkaar, maar soms ook met elkaar hun plek vonden. Zoals een bezoeker na afloop van een vertoning in Middelburg zei:
“Ik ben Moluks, maar ik herkende mezelf in elk verhaal. Dit is ook ónze geschiedenis.”
De erfenis van twee werelden
Hetty’s eigen familiegeschiedenis weerspiegelt de grotere koloniale werkelijkheid. Haar vader, een totok uit een Hugenotenfamilie, trouwde met een Javaanse vrouw — een ongebruikelijke, zelfs controversiële verbintenis. In Anak Indië zien we hoe uit zulke ontmoetingen een nieuwe identiteit ontstond: de Indo.
“Het Indisch-zijn,” zegt Hetty in een interview, “is meer cultureel dan genetisch. Het zit in hoe je eet, hoe je spreekt, hoe je leeft tussen werelden.”
Een groot succes
Dat zoveel mensen naar de film kwamen toont hoezeer deze geschiedenis leeft. Veel vertoningen waren uitverkocht, met nabesprekingen vol emotie. In de Indische gemeenschap werd de film met trots ontvangen, maar ook buiten die kring wist Anak Indië een snaar te raken.
De film ontving een Kristallen Film en kreeg lovende recensies in binnen- en buitenland. De Telegraaf schreef:
“Een ode aan een vergeten verleden, verteld met liefde en lef. Anak Indië is verplichte kost voor wie wil begrijpen wie we zijn.”
Hetty Naaijkens-Retel Helmrich heeft met Anak Indië niet alleen een film gemaakt, maar een culturele brug geslagen. Ze geeft kennis door over Nederlands-Indië, de Molukken en de Indo-Europese gemeenschap, niet als droge geschiedenisles, maar als levend verhaal.
Tekst: Victor Laurentius
