“Er ligt een roofstaat aan de zee, tussen Oost-Friesland en de Schelde!” — met deze beroemde woorden uit Max Havelaar(1860) hield Multatuli Nederland een spiegel voor. Anderhalve eeuw later klinkt die aanklacht nog steeds. Zeker nu opnieuw discussie is ontstaan over de verwevenheid van het Huis van Oranje met het koloniale systeem, en over de vraag of het koningshuis heeft geprofiteerd van onderdrukking, slavernij en opiumhandel.
Op 15 augustus 2025, tijdens de Nationale Herdenking in Den Haag, werd door velen reikhalzend uitgekeken naar de speech van koning Willem-Alexander. Na zijn eerdere woorden van spijt in Jakarta in 2020, hoopten velen in de Nederlands-Indische gemeenschap dat hij deze keer een stap verder zou gaan met een openlijke erkenning van het leed dat hun families is aangedaan.
Die excuses kwamen er niet. “De stilte was hoorbaar,” zegt een bezoeker teleurgesteld. “We hadden op meer gehoopt, niet voor onszelf, maar voor onze ouders en grootouders.”
Koloniaal profijt
De discussie over de economische wortels van het koningshuis blijft intussen oplaaien. In zijn boek Oranje Roofstaat(2006) beschreef schrijver en historicus Ewald Vanvugt hoe koning Willem I via de Algemeene Nederlandsche Handelmaatschappij (NHM) miljoenen verdiende aan producten als koffie, suiker en opium uit Nederlands-Indië. Volgens Vanvugt was Willem I niet slechts toeschouwer, maar “de architect van het systeem”.
Ook latere generaties profiteerden mee. Koningin Wilhelmina werd ooit “de rijkste vrouw van Europa” genoemd, vooral dankzij belangen in Shell, de Deli Maatschappij en andere ondernemingen met koloniale wortels. De Javasche Bank en de NHM vormden volgens Vanvugt “de linker- en rechterlong van de koloniale economie waar het hof zich aan laafde.”
Onvolledige openheid
Koning Willem-Alexander kondigde in 2022 een onafhankelijk historisch onderzoek aan naar de rol van zijn familie in het koloniale verleden, uitgevoerd door het NIOD, KITLV en Huygens ING. Dat onderzoek loopt nog, maar kent beperkingen: volledige inzage in het Koninklijk Huisarchief ontbreekt. Critici vrezen dat cruciale vragen, zoals de omvang van persoonlijk financieel profijt onbesproken blijven.
Ook de Nederlands-Indische gemeenschap kijkt met argusogen toe. “Wij vragen geen geld, maar erkenning,” zegt een vertegenwoordiger van een Indische organisatie. “Onze ouders verloren alles, huis, land, diploma’s en moesten in Nederland opnieuw beginnen. Zij verdienen dat hun pijn erkend wordt.”
Meer dan symboliek
De toespraak van 15 augustus liet zien hoe gevoelig deze thematiek blijft. Voor velen voelde het uitblijven van excuses als een gemiste kans. “Zonder erkenning blijft de wond open,” klinkt het in Den Haag.
De woorden van Multatuli, geschreven 165 jaar geleden, lijken actueler dan ooit. “Er ligt een roofstaat aan de zee…” maar misschien is de grootste uitdaging vandaag niet het verleden zelf, maar de bereidheid om het onder ogen te zien.
