Op de plek waar de rivier de Ciliwung in zee uitmondt, stond al een stad voordat Jan Pieterszoon Coen er in 1619 één stifte. Jayakarta, beheerst door het sultanaat Banten, was een haven van betekenis in het Aziatische handelsstelsel. Het had contacten met Engelsen, Chinezen en andere Javaanse vorsten. Coen verwoestte de stad en bouwde op de ruïnes iets nieuws: Batavia, de hoofdstad van wat het VOC-imperium zou worden.
De keuze voor die locatie was strategisch. De Sunda Straat, de zeestraat tussen Java en Sumatra, was een van de drukste scheepvaartroutes in Azië. Wie daar een versterkt steunpunt had, kon de handel in de wijde omgeving controleren. Coen snapte dat. Hij bouwde eerst een fort, daarna pakhuizen, daarna een stad.
Batavia werd gebouwd naar Nederlands voorbeeld: rechte grachten, bakstenen huizen, een stadhuis, een kerk. De grachten moesten de waterafvoer regelen, maar in het tropische klimaat werden ze al snel stinkende moerassen. Malaria, cholera en dysenterie eisten een constante tol, zowel onder Europeanen als onder de grote groepen Aziatische arbeiders, slaven en migranten die de stad bevolkten.
De bevolkingssamenstelling was van het begin af aan meervoudig. Naast de Nederlandse handelaren en soldaten woonden er Chinezen, die de handel en het ambacht voor een groot deel in handen hadden, Javanen, Balinezen, Makassaren, Maleiers, Indiërs en mensen die als slaaf waren meegebracht uit andere delen van de archipel. Batavia was minder een Nederlandse stad dan een Aziatische handelsmetropool onder Nederlandse vlag.
In de achttiende eeuw groeide Batavia verder maar ook dieper in de problemen. De grachten vervuilden, de bevolking groeide sneller dan de infrastructuur aankon en in 1740 leidde een opstand van Chinezen tot een bloedbad waarbij duizenden Chinese inwoners door VOC-troepen en inheemse bondgenoten werden gedood. De stad herstelde, maar het trauma bleef.
In de negentiende eeuw verschoof het zwaartepunt zuidwaarts. De oude binnenstad werd verlaten door de Europese elite, die zich vestigde in het luchtiger gelegen Weltevreden. De koloniale architectuur die daar verrees, paleizen, clubs, hotels en regeringsgebouwen, bepaalde het gezicht van de stad tot aan de onafhankelijkheid.
In 1945 werd Batavia omgedoopt tot Jakarta. De stad telt vandaag meer dan tien miljoen inwoners. Van de VOC-stad resten enkele pakhuizen aan de haven, een stadhuis dat nu museum is en de contouren van grachten die zijn gedempt. De geschiedenis van Batavia is de geschiedenis van Nederlands-Indië in het klein: gebouwd op geweld en handel, bewoond door mensen van overal, en uiteindelijk getransformeerd door degenen die het nooit als hun stad hadden mogen beschouwen.
