In de zomer van 1942 maakte koningin Wilhelmina een historische reis naar de Verenigde Staten. Het was haar eerste vliegreis ooit. Ze verbleef op het landgoed Hyde Park van president Franklin D. Roosevelt en sprak daar met hem over de toekomst van Europa, de oorlog, en Nederlands-Indië. De gesprekken die daar plaatsvonden, bleven lang onder de radar. Maar dankzij het onderzoek van journalist en jurist Maurice Swirc, onder meer in de Roosevelt Library, weten we nu wat er werkelijk besproken werd over de kolonie Indonesië .
Wat Wilhelmina werkelijk dacht
In een interview uit 1945 blikt Roosevelt terug op het bezoek van Wilhelmina. Daarin vertelt hij wat zij zei over het lot van de Indonesische eilanden. De toon is onthullend. Wilhelmina sprak volgens Roosevelt over “independence eventually” – onafhankelijkheid zou komen, maar alleen “wanneer Java er klaar voor is”. Over Sumatra zei ze iets soortgelijks. Maar toen Roosevelt haar vroeg naar Borneo, antwoordde Wilhelmina:
“We don’t talk about that very much. They are still headhunters. It might be one hundred years before we could educate and civilize the Borneo headhunter crowd.” En over Nieuw-Guinea zei ze:
“New Guinea has the lowest form of human life in the world. Their skulls have least developed and they understand civilization probably less than any part of the world.”
Swirc zegt daarover: “Hier spreekt de koningin over haar eigen onderdanen op deze manier. Als je dat goed tot je laat doordringen… dit is de manier waarop je spreekt over mensen die jou onderdanen zijn, geen Nederlandse burgers, maar wel onderdanen. Ja, dat is heel heftig en verklaart veel.”
De denkbeelden van Wilhelmina stonden niet op zichzelf. Ze deelde een breed gedragen koloniale overtuiging die racistische ideeën over ‘beschaving’ en ‘ontwikkelingsniveau’ normaliseerde. Maar zoals Swirc benadrukt: “Zij staat voor een denkwereld die zeer wijdverbreid is.”
Een toespraak onder druk
Naast de persoonlijke ontmoeting met Roosevelt sprak Wilhelmina in december 1942 ook het Amerikaanse volk toe via de radio. In haar ‘December 7-speech’ sprak ze over de strijd tegen fascisme, over democratische idealen, maar ook – en dat is belangrijk – over de toekomst van de koloniën. Onder Amerikaanse druk sprak ze zich uit voor “een meer liberaal beleid” en “autonomie” voor overzeese gebieden na de oorlog. Roosevelt zag in die woorden een toezegging dat Nederland richting zelfbestuur voor Indonesië zou bewegen .
Maar zoals historicus Bob McMahon later toelichtte, waren die beloften vaag geformuleerd.
“Roosevelt voelde zich gerustgesteld, maar alles was verpakt in vaagheid. Wilhelmina’s formuleringen lieten volop ruimte voor interpretatie,” aldus McMahon .
Wat Swirc duidelijk maakt in zijn analyse is de kloof tussen de woorden van Wilhelmina en haar diepgewortelde wereldbeeld. In het openbaar sprak ze over autonomie, maar in besloten kring sprak ze over ‘headhunter crowds’ en ‘primitive skulls’. Die tegenstelling is veelzeggend: ze weerspiegelt hoe Nederlandse politieke taal over vrijheid en gelijkheid losgezongen was van de werkelijke kijk op de koloniale onderdanen.
Het bezoek aan Roosevelt, de radiotoespraak, en de latere reactie van de Nederlandse regering passen allemaal in een patroon dat Swirc in De Indische Doofpot blootlegt: schijnbare toezeggingen aan de wereld, gevolgd door het in stand houden van een koloniale praktijk die in wezen als onveranderbaar werd gezien.
De ontmoeting tussen Wilhelmina en Roosevelt werd later gepresenteerd als bewijs van Nederlandse goede wil. Maar Swirc laat zien dat het in feite ging om damage control: een poging om Roosevelt te paaien zonder werkelijk afstand te doen van de koloniale macht. Dat lukte tijdelijk. Roosevelt was onder de indruk van haar uitstraling en voelde bovendien verwantschap vanwege zijn Nederlandse wortels.
Maar achter de diplomatieke glimlach schuilde een koloniaal denken dat Indonesiërs niet als gelijken zag. En die overtuiging, diep geworteld aan het hof én in de Haagse departementen, zou de Nederlandse opstelling in de jaren na de oorlog blijven bepalen, met alle gevolgen van dien.
