Op 16 mei 1817 sloeg de vlam in de pan op Saparua, een klein eiland in de Molukse archipel. Een groep bewoners onder leiding van Thomas Matulessy, later bekend als Pattimura, veroverde het Nederlandse fort Duurstede en doodde de Nederlandse resident van Saparua en zijn gezin. Het was het begin van de grootste gewapende opstand op de Molukken in de negentiende eeuw.
De aanleiding was een opeenstapeling van grieven. Na de Napoleontische oorlogen was het bestuur over de Molukken teruggekeerd naar Nederland, na een periode van Brits tussenbestuur. De Britten hadden de hongi-tochten afgeschaft, de gewelddadige controlevaarten waarbij de VOC concurrerende kruidnagelnelken vernietigde en bevolkingsgroepen dwong uitsluitend voor de Compagnie te produceren. De terugkeer van het Nederlandse bewind betekende ook de terugkeer van verplichte leveringen, dwangarbeid en de leveringsplicht van specerijen tegen vastgestelde, lage prijzen.
Pattimura was een voormalig KNIL-sergeant, opgeleid door de Britten. Hij had militaire ervaring en genoot gezag. Rond hem verzamelden zich bewoners van verschillende eilanden. Christina Martha Tiahahu, een jonge vrouw wier vader bij de opstand betrokken was, wordt in de Indonesische geschiedschrijving als medestrijdster geëerd.
De opstand verspreidde zich snel naar andere eilanden maar kreeg geen voet aan de grond op Ambon, waar de bevolking deels loyaal bleef aan het Nederlandse gezag. De Nederlanders stuurden versterkingen en sloegen de opstand binnen enkele maanden neer. Pattimura werd op 16 december 1817 in Ambon opgehangen.
In Nederland is Pattimura nauwelijks bekend. In Indonesië is hij een nationale held. Zijn beeltenis staat op het biljet van duizend roepia. Zijn naam draagt een universiteit en een luchthaven. De opstand van 1817 wordt herdacht als bewijs dat de Molukse bevolking nooit lijdzaam het koloniale juk heeft gedragen.
Wat de opstand ook laat zien, is hoe koloniaal bestuur functioneerde: door het uitbuiten van bestaande handelsstructuren, het opleggen van leveringsverplichtingen en het gebruik van geweld als controlemiddel. Pattimura’s opstand eindigde op de galg, maar de herinnering eraan bleef leven, zowel op de Molukken als in de Indonesische nationale mythologie.
