Op 17 januari 1969 deed oorlogsveteraan Joop Hueting in het VARA-televisieprogramma Achter Het Nieuws iets dat hij lang had uitgesteld: hij sprak openlijk over wat hij in Indonesië had meegemaakt en gezien. Nederlandse militairen hadden kampongs doorzeefd met kogels, boeren op de sawahs doodgeschoten, gevangenen gemarteld. Hueting was niet de enige die dit had meegemaakt, zei hij. Het was geen uitzondering, het was structureel.
De reactie was heftig. Andere Indië-veteranen namen Hueting zijn onthullingen niet in dank af. Hij moest met zijn gezin onderduiken vanwege doodsbedreigingen. De veteranengeneratie, die na terugkeer uit Indonesië grotendeels was opgevangen met onverschilligheid, voelde zich aangevallen. Zij hadden gevochten met het gevoel aan de goede kant te staan, in dienst van het herstel van orde en gezag, en nu werden zij gelijkgesteld met daders van oorlogsmisdaden.
Maar het zwijgen dateerde van vóór Hueting. Veteranen waren bij terugkeer in Nederland vaak niet begroet als helden, maar ook nauwelijks gesteund in de verwerking van wat ze hadden meegemaakt. Bovendien werden zij door hun leidinggevenden ontmoedigd in brieven naar huis te schrijven over geweld. Ze moesten het hebben over het lekker eten en de mooie natuur, zo luidde het advies. Zo keerden mannen terug met ervaringen die ze niet konden benoemen, in een samenleving die al was doorgegaan met de wederopbouw.
Die zwijgcultuur droeg gevolgen voor gezinnen. Kinderen en kleinkinderen groeiden op met vaders die met Kerst stil en teruggetrokken waren, bij wie bepaalde onderwerpen taboe waren, die soms onvoorspelbaar konden reageren. Die herinnering werd pas doorbroken op momenten als sterven, geboorte of een reis naar Indonesië en dan vaak vol vragen die niet meer gesteld konden worden.
Het grote wetenschappelijke onderzoek Over de grens (2022) van NIOD, KITLV en NIMH stelde vast dat het Nederlandse militaire geweld in Indonesië structureel was en door de politieke en militaire top werd gedoogd. Premier Rutte bood in reactie namens de staat diepe excuses aan. Die excuses waren ook bedoeld, zei hij, voor de veteranen die in de steek waren gelaten. Het debat in de Tweede Kamer die dag liet zien hoe gevoelig het onderwerp nog altijd ligt: veteranen zijn geen homogene groep, de meerderheid maakte geen deel uit van het geweld, en het stigma van ‘dader’ voelt voor hen als onrecht. De spanning tussen historische verantwoording en persoonlijke erkenning is in dit hoofdstuk nog lang niet opgelost.
