Op 15 augustus 1945 capituleerde Japan. KNIL-militairen kwamen uit de interneringskampen in Siam en Singapore, uitgehongerd, ziek, sommigen gebroken. Ze hoorden van hun mede-krijgsgevangenen dat de Koninklijke Marine — de mariniers, de zeelui — hun achterstallige soldij al had ontvangen. De landmacht zou dat ook krijgen. Dat was logisch. Vanzelfsprekend. Ze hadden Nederland gediend terwijl de Japanners hen opsloten. 41 maanden lang hadden ze geen salaris ontvangen.
Ze wachtten. En wachtten. En kregen niets.
De backpay-kwestie is het niet-uitbetaalde salaris van KNIL-militairen en Indische gouvernementsambtenaren over de 41 maanden Japanse bezetting en is een van de langstlopende en meest politiek beladen dossiers in de naoorlogse relatie tussen Nederland en de Indische gemeenschap. In 1949 stond het openstaande bedrag geschat op 1,3 miljard gulden. Het is 80 jaar later nog steeds niet volledig betaald.
De kunstgreep van de Ronde Tafelconferentie
Bij de Ronde Tafelconferentie (RTC) in Den Haag in 1949, waar de soevereiniteitsoverdracht aan Indonesië werd voorbereid, had Nederland de gelegenheid om de backpay definitief te regelen. Dat gebeurde niet. De vermogensbalans die de basis vormde voor de RTC-akkoorden bevatte de backpay-verplichting niet. Toch oordeelde het Haagse Gerechtshof in 1955, en de Hoge Raad bevestigde dit in 1956, dat alle schulden waren overgegaan op Indonesië als rechtsopvolger van Nederlands-Indië. De KNIL-veteranen die hadden geprocedeerd, ving bot.
Onderzoeksjournalist Griselda Molemans legde later vast wat in de RTC-documenten zelf stond: Indonesië hoefde ‘alleen die schulden over te nemen waar de republiek belang bij heeft’. Achterstallige salarissen van het voormalige koloniale leger vallen daar niet onder. Nederland had met die formulering een juridische vrijbrief gecreëerd, en maakte er vervolgens handig gebruik van. De Hoge Raad negeerde de werkelijke afspraken.
Er was een tweede ongelijkheid die de KNIL-veteranen nooit vergaten. Ambtenaren en militairen die door de Duitsers waren geïnterneerd in bezet Nederland hadden na de oorlog hun volledige achterstallige salaris ontvangen. Voor de Indische krijgsgevangenen gold een andere maatstaf.
Een reeks halfslachtige regelingen
Wat volgde was een lange reeks regelingen die de kwestie nooit werkelijk afdeden. In 1981 trad de Wet uitkering Indische geïnterneerden in werking: een eenmalige uitkering van 7.500 gulden voor kostwinners die formeel door Japan geïnterneerd waren. Ambtenaren die niet formeel waren geïnterneerd maar wel hun salaris waren misgelopen, kwamen er niet voor in aanmerking.
In de jaren tachtig demonstreerden oud-KNIL’ers in hun oude uniformen op het Binnenhof. Opeenvolgende kabinetten weigerden categorisch te betalen. In 2001 volgde ‘het Indisch Gebaar’: een collectieve erkenning van wat de overheid zelf omschreef als ‘achteraf geconstateerd te veel formalisme, bureaucratie en vooral kilte in het rechtsherstel’. Eenmalige uitkeringen (minimaal 3.000 gulden per persoon) en subsidies voor collectieve doelen, in totaal 350 miljoen gulden. Het was een gebaar, geen rechtsherstel.
In 2015 introduceerde staatssecretaris Martin van Rijn een backpayregeling: een eenmalige uitkering van netto 25.000 euro voor voormalige KNIL-militairen en gouvernementsambtenaren die op 15 augustus 2015 nog in leven waren, of voor hun erfgenamen als ze ná die datum waren gestorven. ‘Op morele gronden’, stond in de wet. Niet op juridische.
De tribune die ontploft
Die peildatum maakte de gemeenschap razend. Wie vóór augustus 2015 was gestorven, was van de regeling uitgesloten. Enkele honderden aanvragen werden afgewezen omdat de betrokkenen al waren overleden. ‘De regeling is discriminerend voor mensen die hun leven hebben ingezet om Nederlands grondgebied te verdedigen’, zei de weduwe van een in 2011 gestorven oud-KNIL-militair. ‘Ze hadden recht op hun soldij en kregen dit nooit uitgekeerd. Nu zijn ze weer uitgesloten.’
De staatssecretaris kondigde in 2023, na jarenlange debatten, aan dat een nieuwe individuele backpayregeling voor weduwen te complex en te omstreden was. Het debat, zo leek het, was gesloten. Tot het op 23 mei 2023 volledig ontspoorde in de Tweede Kamer. De Kamer stemde tegen een motie van SP en PvdA die een backpayregeling voor weduwen beoogde. Op de publieke tribune, gevuld met overwegend oude mensen, barstten de gemoederen los. Kamervoorzitter Vera Bergkamp liet de tribune ontruimen, wat later ’te ruw’ werd bevonden. Ze maakte later excuses.
Fracties van BBB, BVNL, FvD en PVV, die wél voor een regeling hadden gestemd, kregen applaus van de tribune. De beelden gingen rond.
De 50 miljoen van BBB
Aanhoudende druk bij Kamerfracties leidde tot nieuwe Kamervragen en uiteindelijk tot een politiek doorbraak die niemand had verwacht: bij de Voorjaarsnota 2025, na meer dan 25 uur coalitiebesprekingen, wist BBB-leider Caroline van der Plas 50 miljoen euro vrij te maken voor Indische en Molukse weduwen die buiten de backpayregeling van 2015 waren gevallen. Het kabinet reserveerde het bedrag formeel.
‘Erkenning van dit historische onrecht is geen symboliek, maar gerechtigheid’, zei Van der Plas. ‘Hoe de uitkering zal verlopen, zal nog worden uitgewerkt. Maar hoe dan ook: groot onrecht dat deze vrouwen is aangedaan, wordt hiermee dit jaar nog rechtgezet.’
Maar hoe die 50 miljoen wordt verdeeld, is op het moment van schrijven nog niet vastgelegd. Hoeveel weduwen komen in aanmerking? Welke peildatum geldt? Komen erfgenamen ook in aanmerking? Volgens het ministerie waren er in 2015 nog circa 1.700 weduwen die in aanmerking zouden zijn gekomen. Hoevelen daarvan nu nog in leven zijn, is onduidelijk. Complicerende factor: kort na het kabinetsbesluit viel het kabinet. Minister Fleur Agema (VWS) vertrok. De uitwerking van de regeling ligt nu bij haar opvolger — en de vraag is of de reservering overeind blijft.
De Onafhankelijke Defensiebond noemde de 50 miljoen geen gift maar een morele ereschuld die eindelijk wordt ingelost. Java Post schreef sceptischer: de vragen over doelgroep, peildatum en erfgenamen zijn nog helemaal niet beantwoord. ‘Onthoud de datum, 16 april 2025’, schreef columnist Bert Immerzeel. ‘Maar houdt u ook een slag om de arm.’
Wat vaststaat: het openstaande bedrag van 1,3 miljard gulden uit 1949 is nooit de inzet geweest van een serieuze onderhandeling. De 50 miljoen van 2025 is een erkenning, en tegelijkertijd een fractie van de werkelijke schuld. Voor de kleinkinderen van de mannen die in 1945 uit de kampen kwamen en niets ontvingen, is het een stap vooruit. Of het ook gerechtigheid is, hangt af van hoe de regeling wordt uitgewerkt en of die er überhaupt nog van komt.



