Op 1 maart 1942 landden Japanse troepen op meerdere plaatsen langs de noordkust van Java. Acht dagen later, op 8 maart, tekende luitenant-generaal Hein ter Poorten de onvoorwaardelijke overgave van het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger op het militaire vliegveld van Kalidjati. De capitulatie werd de volgende dag via de radio bekendgemaakt. Na ruim 350 jaar was de Nederlandse macht over de Indonesische archipel in één klap verdwenen.
Op 8 maart 1942 vonden op vliegveld Kalidjati in West-Java de capitulatiebesprekingen met de Japanners plaats. De Nederlandse delegatie bestond uit legercommandant luitenant-generaal Hein ter Poorten, gouverneur-generaal Tjarda van Starkenborgh Stachouwer, generaal-majoor Jacob Jan Pesman en nog enkele stafofficieren.
Van Starkenborgh en Ter Poorten vertelden de Japanners dat praten over een algehele capitulatie niet aan de orde was, omdat alleen de regering in Londen hierover kon beslissen. De Japanse delegatie, onder leiding van luitenant-generaal Imamura Hitoshi, wilde daar niets van weten. Imamura stuurde de gouverneur-generaal weg en zette legercommandant Ter poorten onder druk. Hij dreigde door te vechten tot het KNIL was vernietigd. Ter Poorten had geen keus en tekende de Japanse eisen. Op 9 maart 1942, 84 jaar geleden, werd de capitulatie van het KNIL via de radio bekendgemaakt.
De voorafgaande slag was geen gelijke strijd geweest. Al op 27 februari 1942 was de geallieerde vloot bestaande uit Nederland, Groot-Brittannië, Australië en de VS samen, vernietigend verslagen tijdens de Slag in de Javazee. Nederland had gehoopt op steun: de Nederlandse propagandaboodschap ‘Indië weerbaar, Nederland waakzaam’ bleek holle retoriek. Generaal MacArthur had plannen gehad om Java in 1944–1945 te bevrijden, maar kreeg van president Roosevelt opdracht dit niet te doen. Java viel buiten de geallieerde strategie.
De Japanners introduceerden onmiddellijk een systeem dat de gehele koloniale hiërarchie op zijn kop zette. Het motto was: ‘Azië voor de Aziaten.’ Alle inwoners boven de 17 jaar moesten zich laten registreren via de zogenoemde pendafteran — een persoonsbewijs waarop stond hoeveel ‘Europees bloed’ de houder had. Die indeling bepaalde of je geïnterneerd werd. De circa 80.000 ‘volbloed’ Nederlanders werden als eersten opgepakt. De 42.240 KNIL-militairen — inclusief Indo-Europese en gelijkgestelde soldaten — werden naar krijgsgevangenenkampen gestuurd. De ongeveer 200.000 Indo-Europese burgers bleven aanvankelijk buiten de kampen, maar leefden als buitenkampers in een steeds gevaarlijker bestaan: geen loon, gesloten scholen, toenemende druk om mee te werken met de bezetter.
In totaal werden naar schatting 100.000 burgers geïnterneerd in burgerkampen. Zo’n 13.000 tot 16.000 van hen overleefden de bezetting niet. Van de 60.000 militaire krijgsgevangenen stierven er duizenden aan ziekte, uitputting en geweld, onder meer bij de aanleg van de Birma-Siamspoorlijn, de Dodenspoorlijn, waar gemiddeld 75 mensen per dag stierven.
