Historicus Anne-Lot Hoek (1978) promoveerde in 2023 met haar boek De strijd om Bali – Imperialisme, verzet en onafhankelijkheid 1846-1950. Dit werk over koloniaal geweld leverde lof, kritiek en discussie op – zowel in Nederland als in Indonesië. Hoek laat zien hoe de koloniale bezetting van Bali gepaard ging met structureel geweld en politieke manipulatie. Maar haar werk weerspiegelt ook de spanningen die ontstaan zodra geschiedenis in een politiek krachtenveld wordt geschreven.
Hoek groeide op met weinig kennis van het Nederlandse koloniale verleden. “Thuis vond men het bewonderenswaardig dat Nederland zo’n groot eilandenrijk had bestuurd” zei ze eens. Die vanzelfsprekendheid zette haar aan tot tegenspraak. Na haar studie geschiedenis en veldwerk in Afrika en Zuid-Amerika, ontdekte ze hoe koloniaal ook ontwikkelingshulp kon zijn. Tijdens een reis belandde ze op Bali, waar ze getuige was van een koninklijke crematie. Daar drong het tot haar door dat de Nederlandse verovering van het eiland compleet is vergeten.
De mythe van het paradijs
Hoek beschrijft hoe Nederland Bali tussen 1846 en 1908 met grof geweld veroverde en vervolgens herschiep tot een exotisch paradijs. De bloedige puputans – massale zelfdoding van vorsten en hun gevolg na verlies – werden in de koloniale propaganda geromantiseerd tot teken van ridderlijke eer. Zo werd de realiteit van oorlog, repressie en terreur uitgewist.
Opvallend is echter dat Hoek in haar boek beperkt aandacht besteedt aan de periode vóór de Nederlandse kolonisatie. In die tijd was Bali geen harmonieuze eenheid, maar een mozaïek van strijdende koninkrijken die elkaar naar het leven stonden. Hun welvaart berustte in belangrijke mate op handel in tot slaaf gemaakten en opium – een systeem van interne uitbuiting dat al bestond vóór de komst van het Europese imperialisme. Het ontbreken van dat perspectief maakt haar analyse van de koloniale inlijving minder gelaagd: de gewelddadige Nederlandse verovering kwam immers terecht in een context die al lang doordrenkt was van macht en ongelijkheid.
De federale erfenis
In Hoeks onderzoek wordt duidelijk hoe de Nederlandse politiek van verdeel en heers de Balinese samenleving verder ontwrichtte. Nederland gebruikte lokale elites om zijn gezag te verstevigen en maakte Bali tot proeftuin van de federale staatspolitiek. Achter de façade van hervorming schuilde vooral de wens om invloed te behouden in het naoorlogse Indonesië.
Hoek toont hoe de Nederlandse repressie na 1945 niet los stond van die politieke agenda. De moord op vrijheidsstrijder I Gusti Ngurah Rai en de bloedige nasleep van de Puputan Margarana worden in haar werk gepresenteerd als keerpunt: een moment waarop de droom van een federaal Indonesië met geweld werd afgedwongen.
De politiek van herinnering
In haar latere essays reflecteert Hoek kritisch op haar deelname aan het onderzoeksprogramma Onafhankelijkheid, Dekolonisatie, Geweld en Oorlog in Indonesië (ODGOI). Ze nam afstand van de eindconclusies, waarin het begrip “extreem geweld” de term “oorlogsmisdaden” verving – een nuance die voor haar symbool staat voor de politieke druk waaronder geschiedschrijving nog steeds plaatsvindt.
Tegelijk waarschuwt Hoek voor de huidige Indonesische tendens om de nationale geschiedenis te herschrijven. “Wie het verleden regisseert,” stelt ze, “bepaalt de toekomst.”
tekst: Victor Laurentius
