1. Context en betekenis
Bersiap in Bandung (1998) van Mary van Delden is een van de weinige diepgaande studies over de woelige periode in Bandoeng tussen 1945 en 1946. Van Delden richt zich op oorzaken, hun oorlogspolitieke achtergrond en de directe gevolgen voor de lokale bevolking. Toch laat het boek ook blinde vlekken zien: ze beschrijft oorzaken zoals hongersnood, een te laat ingezette Britse interventie en een onderschatting van de Japanse en Indonesische machtsverschuiving, maar verklaart volgens de recensenten onvoldoende wat de gevolgen van die oorzaken precies waren.
2. Oorzaken versus gevolgen
Van Delden noemt bijvoorbeeld de hongersnood in het gebied als verklaring voor de weifelende houding van de Britten, maar zij onderneemt weinig om uit te leggen wat de verhongering van het platteland concreet betekende voor het ontstaan van het Bersiap-geweld. Ook de beslissing van de Britten om pas op 15 september 1945 in Nederlands-Indië actief te worden; evenals de inschattingsfout van generaal Mountbatten om de Japanners vóór 1 september zichzelf al te laten interneren worden genoemd, maar het boek schetst niet helder hoe desastreus deze keuzes waren voor het gezag in Bandoeng. Alternatieven zoals afwijken van de “key-area” strategie, waarmee Bandoeng geen prioriteit was voor de Britten, worden evenmin onderzocht. Daarmee blijft de stap van oorzakelijke factoren naar menselijk leed deels impliciet.
3. Internement, pemoeda en geweld
Het boek behandelt uitvoerig de situatie van geïnterneerden: rond het moment dat de kampen in en rond Bandoeng opengingen, verbleven circa 20.000 mannelijke burgers en krijgsgevangenen verdeeld over zes kampen en een hospitaal. Indo-Europeanen mochten op 22 augustus 1945 de kampen al verlaten, Europese geïnterneerden niet. Van Delden beschrijft onder andere hoe pemoeda-groepen via strooibiljetten Indo-Europeanen opriepen zich aan te sluiten bij de republiek: “Wij Indonesiërs wenschen niet uw aller vernietiging. Wij wenschen niet uw aller vernedering.” Het geweld escaleerde: plunderingen, ontvoeringen, vernieling van infrastructuur en moorden verspreidden zich door Zuid-Bandoeng en de omringende kampongs.
4. Kritiek en hiaten
Het boek onderscheidt zich door de focus op de kampen en de evacuaties vanuit die kampen. Maar kritische lezers merken op dat de bredere maatschappelijke gevolgen en de complete dynamiek van de stad niet volledig worden doorgevoerd. Zo wordt niet diepgaand beschreven hoe de Britten of de republikeinse autoriteiten precies faalden in hun regie of gezag. Het gevolg is dat het scenario van menselijk leed wel geschetst wordt, moorden, ontvoeringen, hongersnood, infrastructuur die instort, maar wat precies tot welke uitkomst leidde blijft soms onverklaard.
5. Waardering en reflectie
Bersiap in Bandung is desondanks een waardevol historisch werk. Het biedt gedetailleerde reconstructies van de kampen- en evacuatiecyclus en gaat uitgebreider dan voorheen in op de pemoeda en internering. Het boek nodigt uit tot verdieping, maar houdt de lezer ook een spiegel voor: hoe complexe gebeurtenissen in de nasleep van een koloniale oorlog zich ontvouwen met onvoorziene gevolgen. Voor wie de Bersiap-periode in Bandoeng wil begrijpen is dit boek onmisbaar al is het goed te combineren met latere studies die de bredere context vollediger behandelen
Tekst: Victor Laurentius
