Het aantal duistere zaken waar prins Bernhard mee in verband is gebracht, lijkt onuitputtelijk. De vondst van zijn NSDAP-lidmaatschapskaart uit 1933 maakte definitief duidelijk dat de jonge Bernhard lid was van de nazi-partij en vermoedelijk ook sympathisant. Toch keerde zijn lot door zijn huwelijk met prinses Juliana volledig: toen in 1940 de oorlog uitbrak, stond hij plots aan geallieerde zijde.
Tijdens de oorlogsjaren groeide hij in Londen uit tot vertrouweling van koningin Wilhelmina en lieveling van de onderdrukte Nederlanders . Met zijn charme en daadkracht gaf hij de Nederlandse oorlogsinspanningen een gezicht. Foto’s toonden hem als filmheld in uniform, met zonnebril in een jeep. De Britse koning George VI zou ooit hebben gezegd dat Bernhard “de enige man was die van de oorlog genoot”.
In de Londense ballingschap droomden de Oranjes van een nieuw, sterker Nederland met een prominente rol voor de monarchie – en een hersteld koloniale rijk. Nederlands-Indië moest na Europa’s bevrijding volgen. De werkelijkheid bleek weerbarstiger: de Verenigde Staten steunden het onafhankelijkheidsstreven van Soekarno en achtten het failliete Nederland niet in staat het communistische gevaar in Azië alleen te bestrijden.
Bernhard trok zich weinig aan van die diplomatieke verhoudingen. In september 1945 liet hij zijn overkomst voorbereiden, maar Wilhelmina verbood zijn vertrek: “Ik ben nog altijd de baas.” Dat bevel markeerde het begin van een reeks duistere intriges die in januari 1950 zouden uitmonden in de mislukte coup van Raymond Westerling in Bandung.
Het schandaal van 1950
Uit dagboeken van Gerrie van Maasdijk, hofsecretaris en vertrouweling van Juliana, bleek dat Bernhard bij de coupplannen betrokken was. Van Maasdijk lichtte premier Drees in; de Marechaussee startte een onderzoek dat een dik rapport opleverde vol onthullingen over wapenhandel, fraude en moord. De naam van Bernhard kwam voortdurend terug. Om reputatieschade te voorkomen werd het onderzoek in de doofpot gestopt.
Spil was professor Jan Willem Duyff, hoogleraar en voormalig verzetsleider. Hij was via Bernhard betrokken bij een campagne om de Amerikaanse publieke opinie te beïnvloeden in het voordeel van Nederland. Volgens onderzoeker Gerard Aalders financierde hij dat via een dubieuze lening uit de Prins Bernhard Stichting.
Nog ernstiger: via Duyff en generaal Spoor kwam Bernhard in contact met Westerling en diens anti-republikeinse strijders van Daroel Islam, die met geld en wapens uit Nederland werden gesteund. Bernhard droomde van een rol als onderkoning (viceroy) van Indonesië. In een poging steun te krijgen bood hij in een brief aan generaal MacArthur de vlootbasis van Soerabaja aan de Amerikanen aan.
De coup liep echter uit op een farce: Westerling moest in januari 1950 hals over kop vluchten naar Singapore, zijn bondgenoot Sultan Hamid II belandde in de cel. De Marechaussee-onderzoeker Rudo van Heeckeren van Brandsenburg verklaarde later dat het complot “veel wijdvertakter” was dan ooit werd erkend.
Historicus Cees Fasseur deed de affaire in zijn biografie Juliana & Bernhard (2008) af als het product van “een overspannen marechaussee-officier” – waarmee hij Bernhard feitelijk vrijpleitte. Toch blijven vragen onbeantwoord. De affaire verenigt alle ingrediënten van een thriller: macht, geheimhouding, ambitie en koloniale erfenis.
