De interneringskampen zijn de meest bekende erfenis van de Japanse bezetting van Indonesië, althans in Nederland. Maar er was een andere groep slachtoffers, veel groter in omvang en bijna volledig vergeten in de Nederlandse herdenkingscultuur: de romusha, de Indonesische dwangarbeiders die het Japanse oorlogsapparaat draaiende hielden.
Romusha betekent in het Japans letterlijk ‘arbeider’, maar de werkelijkheid was die van slavenarbeid. Vanaf 1943, toen de Japanse oorlogsindustrie op volle toeren draaide, werd Java systematisch uitgekamd voor arbeidskrachten. Bijna elk dorp moest een quotum mannen leveren. Aanvankelijk werden arbeiders gerekruteerd met beloften van loon en goede omstandigheden. Die beloften werden vrijwel nooit nagekomen. Lonen werden onregelmatig of helemaal niet uitbetaald, de gezinnen thuis kregen niets, en de omstandigheden in de werkkampen waren mensonterend.
Het aantal ingezette romusha is moeilijk exact vast te stellen: schattingen lopen uiteen van 4 tot 10 miljoen mensen op Java alleen. Alleen al uit Java werden circa 300.000 romusha naar andere delen van de archipel of verder getransporteerd naar Sumatra, Borneo, Nieuw-Guinea, de Birma-Siamspoorlijn. Aan de Pekanbaru-dodenspoorlijn op Sumatra stierf naar schatting meer dan 80 procent van de ingezette romusha’s. Ze werden in massagraven begraven, zonder registratie, zonder namen.
De ontrekking van zoveel arbeidskrachten aan het platteland trof de voedselproductie hard. Java, al zwaar overbevolkt, werd getroffen door hongersnoden. Voor het eerst in meer dan honderd jaar daalde de bevolking van Java: het sterftecijfer overtrof het geboortecijfer. Een VN-rapport schatte dat tijdens de Japanse bezetting in totaal 4 miljoen mensen in Indonesië stierven als gevolg van honger, gedwongen tewerkstelling, geweld en ziekte; de overgrote meerderheid Indonesiërs, niet Europeanen.
In de Nederlandse herdenkingscultuur rond 15 augustus zijn de romusha vrijwel afwezig. De herdenking richt zich op de Nederlandse en Indische slachtoffers van de Japanse kampen, een begrijpelijke keuze vanuit de gemeenschap, maar historisch gezien een fundamentele scheefheid. De Indonesische slachtoffers van diezelfde bezetting tellen in de miljoenen.
