Ze kwamen aan in Nederland met koffers en trauma’s. De mannen die in Japanse interneringskampen hadden gezeten. De vrouwen die in de Bersiap hun bezit waren kwijtgeraakt. De kinderen die niet begrepen waarom hun ouders ’s nachts soms schreeuwden. En ze zwegen vrijwel allemaal.
Dat zwijgen was niet toevallig. Het was deels cultureel: in de Indische samenleving gold een norm van doorzetten, aanpassen, niet zeuren. Maar het was ook aangeleerd in Nederland. De Nederlandse samenleving van de jaren vijftig wilde vooruit: wederopbouw, modernisering, de toekomst. Mensen die huilden over een kolonie die verloren was gegaan, werden niet begrepen. ‘Wij hadden het ook zwaar in de oorlog’ en dat was ook zo, maar het sloot het Indische verhaal buiten.
Het gevolg was wat later ‘Indisch zwijgen’ ging heten: een patroon van stilte binnen Indische families over het leven in de kolonie, over de Japanse bezetting, over de Bersiap, over het verlies van een wereld. Niet als bewuste leugen, maar als stil mechanisme om pijn en schaamte niet onder ogen te zien. Die stilte werkte generaties lang door. De identiteit werd binnenshuis bewaard: in de geuren uit de keuken, in de sarong die oma droeg als ze thuis was, in de woorden petjoh en njonja die niet werden uitgelegd.
De tweede generatie — kinderen van de repatrianten, opgegroeid in Nederlandstalige scholen, in Nederlandse wijken — voelde de stilte maar wist vaak niet wat erin zat. Pas in de jaren tachtig, mede door de romans van Marion Bloem en anderen, begon een proces van identiteitsvorming. De derde generatie gaat nu verder: zoekers naar roots, makers van documentaires, organisatoren van herdenkingen in plaatsen die van de Tweede Wereldoorlog in de Oost nauwelijks hadden gehoord.
