In de jaren zestig keken miljoenen Nederlanders wekelijks naar De Bezetting, een televisiereeks over de Tweede Wereldoorlog, gemaakt door en gepresenteerd door Loe de Jong. Het was baanbrekende televisie: voor het eerst zagen gewone Nederlanders archiefbeelden en hoorden ze ooggetuigen. De Jong, geboren in 1914, zelf Joods, de oorlog overlevend in ballingschap in Londen als medewerker van Radio Oranje, was al lang voor zijn televisiesucces een autoriteit. Na de oorlog werd hij directeur van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, de latere NIOD.
Zijn levenswerk was Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog: veertien delen in 29 banden, begonnen in 1955, voltooid in 1988. Het is het meest omvangrijke historische werk ooit over Nederland geschreven. Het behandelde niet alleen de bezetting van Nederland, maar ook de Japanse bezetting van Nederlands-Indië. Deel 11 en 12 gaan over de kolonie.
De Jong had grote invloed, maar ook een grote kwetsbaarheid: hij dacht in termen van ‘goed’ en ‘fout’, een moralistisch raamwerk dat historicus Hans Blom in 1983 aanvocht in zijn inaugurele rede Tussen goed en fout. De meest dramatische misstap was de affaire-Aantjes (1978), waarbij De Jong op een persconferentie beweerde dat CDA-fractieleider Wim Aantjes SS-bewaker was geweest, een beschuldiging die later onjuist bleek. Aantjes had gevangengezeten, niet bewaakt. De Jong trad terug. Hans Blom noemde het achteraf ‘het grootste bedrijfsongeluk in de geschiedenis van het NIOD’.
Zijn behandeling van de dekolonisatieoorlog in Indonesië bleef altijd beperkt in omvang. In 1987 gebruikte De Jong het woord ‘oorlogsmisdaden’ in zijn conclusies over Indië, wat hem prompt een aanval van de veteranenlobby opleverde. Maar zijn werk was ook niet volledig: de enorme sterfte door honger en dwangarbeid onder de Indonesische bevolking tijdens de Japanse bezetting behandelde hij in slechts één kort hoofdstuk. De grote hongersnood van 1943–1944 die miljoenen levens kostte, bleef een blinde vlek.
Loe de Jong stierf op 14 maart 2005 in Den Haag.
