In 1860 publiceerde Eduard Douwes Dekker, ambtenaar van het gouvernement van Nederlands-Indië, een roman onder het pseudoniem Multatuli — Latijn voor ‘ik heb veel geleden’. Het boek heette Max Havelaar, of de Koffiveilingen der Nederlandsche Handelmaatschappij, en het veroorzaakte, in de woorden van een tijdgenoot, een ‘rilling door het land’. Dat was nog zacht uitgedrukt.
De roman is gebaseerd op Dekkers eigen ervaringen als assistent-resident van Lebak op West-Java. Zijn hoofdpersoon, Max Havelaar, probeert het koloniale systeem van binnenuit te hervormen: hij wil voorkomen dat Javaanse bevolking wordt uitgebuit door lokale regenten die samen met het Nederlandse bestuur het Cultuurstelsel draaiende houden. Hij stuit op een muur van bureaucratische onverschilligheid. In het slotakkoord, wanneer Multatuli zelf de pen overneemt, richt hij zich rechtstreeks tot koning Willem III: ‘En ik, die uw naam schreef met eerbiediging… eis in naam van den Javaan: gerechtigheid.’
Het boek was in meerdere opzichten buitengewoon. Het bekritiseerde niet een individu maar het systeem: de koloniale logica die rijkdom naar Nederland sluisde terwijl de Javaanse boer net genoeg te eten kreeg om niet dood te gaan. Het plaatste zich nadrukkelijk in het perspectief van die boer, en niet van de Europese bestuurder. En het noemde namen: mensen, plaatsen, praktijken.
De politieke gevolgen waren beperkt maar niet nul. Het Cultuurstelsel werd pas in 1870 opgeheven, na jarenlange strijd van liberale politici die Multatuli’s argumenten overnamen. Het boek werd vertaald in meer dan veertig talen waaronder Russisch, Chinees en Esperanto. In een groot canon-onderzoek in 2022 werd het tot beste roman uit de Nederlandse literatuurgeschiedenis verkozen.
Maar niet iedereen is onverdeeld positief. Critici wijzen op Multatuli’s ‘white savior’-perspectief: het is een witte man die voor de Javaan spreekt, niet de Javaan zelf. De inheemse bevolking is in het boek object van medeleven, niet subject van eigen stem. Die kanttekening maakt Max Havelaar niet minder historisch belangrijk maar wel complexer dan de canonieke lezing suggereert. Het debat over wie de koloniale geschiedenis vertelt, begint bij dit boek en eindigt er niet bij.
