Mohammed Hatta (1902–1980) was een van de sleutelfiguren in de strijd voor Indonesische onafhankelijkheid. Samen met Soekarno riep hij op 17 augustus 1945 de Republiek Indonesië uit en werd hij de eerste vicepresident van het land. Zijn naam is onlosmakelijk verbonden met diplomatieke finesse, antikoloniaal idealisme en pragmatisch leiderschap in een tijd van wereldwijde spanningen.
Van nationalist tot staatsman
Hatta was al in zijn studietijd in Nederland actief in Indonesische studentenbewegingen. Hij ontwikkelde zich tot een uitgesproken voorvechter van onafhankelijkheid, maar bleef altijd wars van geweld. In tegenstelling tot de charismatische Soekarno was Hatta de bedachtzame denker, de strateeg die de jonge republiek internationaal legitimeerbaar moest maken. Hij geloofde in diplomatie, rechtsstatelijkheid en economische stabiliteit.
De collaboratievraag en de “Big Three on the Grill”
Tijdens de Amerikaanse persreis in de zomer van 1949 (een initiatief van de Nederlandse overheid om sympathie te winnen voor hun positie in Indonesië) werden Soekarno en Hatta geïnterviewd door Amerikaanse journalisten. De toon was kritisch. In het artikel “Newsmen Put Indonesia’s Big Three on the Grill” werden Soekarno, Hatta en minister Agus Salim stevig ondervraagd over hun samenwerking met de Japanners tijdens de Tweede Wereldoorlog. Voor de Amerikanen was dit beladen: bondgenootschap met Japan betekende besmetting met het vijandige kamp.
Hatta over de Japanse tijd
Hatta verdedigde zich door te stellen dat samenwerking met Japan tactisch was en een stap om onafhankelijkheid dichterbij te brengen. Maar voor de Amerikanen woog nog zwaarder: zou Indonesië, geleid door deze mannen, zich na onafhankelijkheid aansluiten bij het Westen of afdrijven naar het communistische kamp?
Hatta als buffer tegen het communisme?
De angst voor communisme zat diep. De Madiun-opstand van 1948 (een poging van communisten om de macht te grijpen in Midden-Java) bracht een kentering in hoe de Verenigde Staten keken naar de nieuwe leiders van Indonesie. Soekarno en Hatta grepen hard in: duizenden PKI-aanhangers werden gearresteerd of geëxecuteerd. Tijdens de interviews stelde Hatta zich nadrukkelijk op als nationalist, niet als communist. Toch bleef twijfel bestaan. In artikelen als “Unstable New Republic Needs Five Years Help to Resist Reds” klonk door dat de Amerikanen slechts bereid waren hulp te bieden als Indonesië zich duidelijk anti-communistisch opstelde.
Hatta’s rol in de Amerikaanse perceptie
De publicaties die volgden op de persreis legden bloot hoe verdeeld de Amerikaanse journalisten waren over Hatta en de Republiek. Sommigen zagen hem als een betrouwbare leider met verstand van zaken. Anderen bleven sceptisch over zijn bereidheid om partij te kiezen in de Koude Oorlog. Wat bleef hangen, was zijn gematigde toon en zijn oproep tot internationale steun zonder buitenlandse dominantie.
Mohammed Hatta bleef tot het einde van zijn leven trouw aan zijn principes. Toen hij zich in 1956 terugtrok uit de regering, deed hij dat niet uit machtsspel, maar uit overtuiging: hij verzette zich tegen de autoritaire koers van Soekarno en bleef pleiten voor democratie, rechtsstaat en economische rechtvaardigheid.
